Noże zabezpieczające są obecnie uznawane za jeden z najskuteczniejszych środków zapobiegania skaleczeniom w miejscu pracy. Niezależnie od tego, czy chodzi o logistykę, produkcję, handel czy rzemiosło – wszędzie tam, gdzie otwiera się kartony, przecina opaski lub przycina materiały, takie prace związane z cięciem stanowią część codziennej rutyny. Pomimo rutynowego charakteru czynności te wiążą się ze znacznym ryzykiem obrażeń.
W tym kontekście wiele przedsiębiorstw zadaje sobie pytanie, czy stosowanie noży zabezpieczających jest wymagane przez prawo.
Krótka odpowiedź brzmi: jak dotąd nie istnieje wyraźny obowiązek prawny ani w Niemczech, ani w Unii Europejskiej, ani na szczeblu federalnym w Stanach Zjednoczonych. Niemniej jednak obowiązujące przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy w ujęciu całościowym wyraźnie przemawiają za stosowaniem bezpiecznych narzędzi tnących, o ile jest to uzasadnione w ramach oceny ryzyka.
Brak obowiązku wprowadzenia produktu na rynek – ale wyraźny obowiązek minimalizacji ryzyka
Współczesne prawo dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy opiera się nie na podejściu zorientowanym na produkt, lecz na podejściu opartym na ryzyku. Przepisy ustawowe i wykonawcze zazwyczaj nie nakazują przedsiębiorstwom stosowania konkretnych narzędzi. Zamiast tego zobowiązują pracodawców do systematycznej identyfikacji zagrożeń oraz podejmowania odpowiednich środków w celu jak najskuteczniejszego ograniczenia ryzyka.
W Niemczech zasada ta wynika w szczególności z ustawy o bezpieczeństwie i higienie pracy (ArbSchG). § 5 zobowiązuje pracodawców do przeprowadzenia oceny ryzyka, natomiast § 3 nakłada obowiązek podjęcia niezbędnych środków w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
Rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa pracy (BetrSichV) stanowi główną podstawę prawną wyboru środków pracy. Zgodnie z § 3 ust. 3 BetrSichV ocenę zagrożeń należy rozpocząć jeszcze przed wyborem i zakupem środków pracy. Podczas ich regularnych przeglądów należy uwzględniać stan techniki zgodnie z § 3 ust. 7 BetrSichV.
Ponadto przepisy i zasady Niemieckiego Ubezpieczenia Wypadkowego (DGUV) określają w sposób szczegółowy wymagania dotyczące bezpiecznych środków pracy i ich użytkowania.
Na poziomie europejskim dyrektywa ramowa 89/391/EWG w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy opiera się na tym samym podejściu. Wymaga ona, aby w miarę możliwości unikać zagrożeń lub eliminować je u źródła oraz wdrażać odpowiednie środki zapobiegawcze.
Również w Stanach Zjednoczonych obowiązuje podobna zasada, wynikająca z wymogów Urzędu ds. Bezpieczeństwa i Higieny Pracy (OSHA). Pracodawcy muszą zapewnić bezpieczne środki pracy, zminimalizować rozpoznane zagrożenia oraz odpowiednio przeszkolić swoich pracowników.
Wspólną cechą wszystkich przepisów jest to, że nie zawierają one ogólnego obowiązku stosowania mierników bezpieczeństwa. Wymagają one jednak, aby przedsiębiorstwa były w stanie w sposób zrozumiały uzasadnić, dlaczego wybrane środki pracy są odpowiednie i bezpieczne dla danej czynności.
Ocena ryzyka jako podstawowa podstawa podejmowania decyzji
Decyzja dotycząca środków pracy wynika z oceny ryzyka oraz środków ochronnych, które należy na tej podstawie wprowadzić.
Jeśli pracownicy mają wykonywać prace związane z cięciem – na przykład podczas otwierania opakowań lub przycinania materiałów – należy ocenić związane z tym zagrożenia. Należy przy tym sprawdzić, jakie środki pozwalają w miarę możliwości wyeliminować lub skutecznie ograniczyć ryzyko obrażeń spowodowanych przecięciem.
Za ocenę ryzyka i określenie niezbędnych środków odpowiedzialny jest pracodawca. Może on i powinien w tym zakresie zasięgnąć doradztwa między innymi specjalisty ds. bezpieczeństwa pracy. Przy wyborze środków ochronnych należy zasadniczo przestrzegać zasady STOP:
S – Substytucja: w miarę możliwości unikać niebezpiecznych metod pracy lub nieodpowiednich narzędzi albo zastępować je bezpieczniejszymi alternatywami
T – Techniczne środki ochronne
O – Środki ochronne o charakterze organizacyjnym
P – Środki ochrony osobistej
Noże bezpieczeństwa, w zależności od modelu, posiadają cechy zapobiegające wypadkom, takie jak automatycznie lub w pełni automatycznie chowane ostrza, ostrza ukryte lub ograniczoną głębokość cięcia. Przy doborze dostosowanym do rodzaju czynności i materiału, który ma być cięty, funkcje te mogą znacznie zmniejszyć ryzyko skaleczeń, nie wpływając przy tym negatywnie na wydajność pracy. Z punktu widzenia bezpieczeństwa pracy może zatem być wskazane, aby przedkładać odpowiednie noże zabezpieczające nad tradycyjne noże do kartonu.
W przypadku braku prawidłowej oceny ryzyka pracodawca nie wywiązuje się ze swoich obowiązków wynikających z § 5 ustawy o bezpieczeństwie i higienie pracy oraz – w przypadku stosowania noży jako środków pracy – z § 3 rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa pracy. Ponadto wyniki oceny ryzyka, ustalone środki ochronne oraz weryfikacja ich skuteczności muszą być udokumentowane zgodnie z wymogami prawnymi.
Zalecenia stowarzyszeń ubezpieczeń wypadkowych oraz stan techniki
Niemniej jednak: w wielu przedsiębiorstwach noże bezpieczeństwa stanowią już dziś nieodłączny element bezpieczeństwa i higieny pracy. Zwłaszcza w centrach logistycznych, magazynach wysyłkowych i zakładach produkcyjnych należą one obecnie do standardowego wyposażenia. Tendencję tę wspierają zalecenia stowarzyszeń zawodowych i kas wypadkowych, DGUV oraz innych organizacji specjalistycznych zajmujących się bezpieczeństwem i higieną pracy.
Zalecenia te nie mają wprawdzie mocy prawnej, mogą jednak dostarczyć przedsiębiorstwom ważnych wskazówek dotyczących uznanych środków ochronnych, sprawdzonych rozwiązań zapobiegawczych oraz bezpiecznych praktyk operacyjnych. Właśnie te pojęcia odgrywają istotną rolę w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Przedsiębiorstwa są zobowiązane do odpowiedniego uwzględniania postępu technicznego oraz uznanych środków ochronnych przy wyborze środków pracy.
W prawie technicznym często rozróżnia się trzy poziomy ochrony: powszechnie uznane zasady techniki, stan techniki oraz stan nauki i techniki. Rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa pracy definiuje stan techniki w § 2 ust. 10 BetrSichV jako poziom rozwoju zaawansowanych procedur, urządzeń lub sposobów eksploatacji, których praktyczna przydatność do zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia wydaje się pewna.
Jeśli wielokrotnie dochodzi do skaleczeń, mimo że dostępne były odpowiednie noże zabezpieczające, przedsiębiorstwom coraz trudniej jest uzasadnić, dlaczego sięgnięto po mniej bezpieczne narzędzia.
Nie powoduje to wprawdzie powstania bezpośredniego ustawowego obowiązku dotyczącego produktu, ale rodzi rosnące oczekiwania normatywne dotyczące stosowania nowoczesnych i mniej ryzykownych środków pracy.
Więcej niż tylko zgodność z przepisami
Stosowanie noży bezpieczeństwa nie jest zatem wyłącznie kwestią zgodności z prawem. Jest to wyraz prewencyjnego podejścia do bezpieczeństwa. Przedsiębiorstwa, które zapewniają odpowiednie środki pracy, szkolą swoich pracowników i regularnie weryfikują ocenę ryzyka, nie tylko zmniejszają liczbę wypadków. Jednocześnie wzmacniają swoją kulturę bezpieczeństwa i dokumentują, że systematycznie wywiązują się ze swoich obowiązków prawnych.
Ponadto skrócenie przestojów, zmniejszenie liczby wypadków przy pracy podlegających zgłoszeniu oraz większa świadomość pracowników w zakresie bezpieczeństwa mogą przyczynić się do osiągnięcia korzyści ekonomicznych. Inwestycje w bezpieczne środki pracy opłacają się zatem zarówno z punktu widzenia bezpieczeństwa i higieny pracy, jak i z perspektywy ekonomicznej.
Podsumowanie
Obecnie przepisy normatywne nie zobowiązują (jeszcze) przedsiębiorstw w sposób wyraźny do stosowania noży bezpieczeństwa. Nakładają one jednak obowiązek oceny zagrożeń i podjęcia odpowiednich działań mających na celu ograniczenie ryzyka. Właśnie w przypadku regularnych prac związanych z cięciem wymogi te przemawiają za stosowaniem noży bezpieczeństwa.
W związku z tym właściwe pytanie nie brzmi, czy ustawa wyraźnie wymaga stosowania noży bezpieczeństwa. Decydujące znaczenie ma raczej to, czy w świetle istniejących zagrożeń tradycyjny nóż do kartonów nadal stanowi najbezpieczniejszy i najbardziej odpowiedni wybór. W kontekście oceny ryzyka, stanu techniki oraz zaleceń stowarzyszeń ubezpieczeń od wypadków przy pracy, w większości obszarów zastosowań odpowiedź na to pytanie coraz częściej opowiada się na korzyść nowoczesnych noży bezpieczeństwa.
